พิพิธภัณฑ์พระยารัษฎาฯ ตรัง หรือที่ชาวบ้านเรียกกันติดปากว่า จวนเก่าเจ้าเมืองตรัง สถานที่แห่งนี้ตั้งอยู่ในอำเภอกันตัง เป็นปูชนียสถานอันทรงคุณค่าที่บอกเล่าชีวประวัติและผลงานอันยิ่งใหญ่ของพระยารัษฎานุประดิษฐ์มหิศรภักดี หรือท่าน คอซิมบี้ ณ ระนอง มหาบุรุษผู้พลิกโฉมหน้าหัวเมืองปักษ์ใต้ด้วยการตัดถนนหนทางเชื่อมโยงการคมนาคม และเป็นผู้นำเข้าเมล็ดพันธุ์ยางพารามาปลูกเป็นครั้งแรกในแผ่นดินไทย จวนหลังนี้จัดตั้งขึ้นเป็นพิพิธภัณฑ์อย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 10 กันยายน พ.ศ. 2535 โดยทายาทตระกูล ณ ระนอง ได้มอบหมายให้เทศบาลเมืองกันตังร่วมดูแลรักษาสมบัติชิ้นสำคัญนี้ไว้ เพื่อให้กลายเป็น จุดเช็กอินตรัง สายประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมที่เข้มข้นที่สุด
ความโดดเด่นของสถาน พิพิธภัณฑ์พระยารัษฎาฯ ตรัง ต้นตั้งแต่ตัวอาคารที่เป็นเรือนไม้สองชั้นทรงปั้นหยา ตั้งอยู่บนควนหรือเนินเขาเตี้ย ๆ หน้าค่ายพิทักษ์ ทัศนียภาพรอบด้านร่มรื่นไปด้วยต้นไม้ใหญ่คอยให้ร่มเงา เมื่อก้าวเข้าสู่ภายใน ที่เที่ยวกันตัง แห่งนี้ นักท่องเที่ยวจะได้สัมผัสกับการจัดแสดงที่คงสภาพดั้งเดิมเสมือนว่าท่านเจ้าเมืองยังคงพำนักอยู่จริง บริเวณชั้นล่างมีไฮไลต์สำคัญคือหุ่นขี้ผึ้งจำลองของท่านคอซิมบี้ในท่านั่งทำงานอย่างสง่างาม พร้อมด้วยข้าวของเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น เครื่องพิมพ์ดีดโบราณ ตลับเมตร และตู้เตียงไม้ฉลุลายประณีต ขณะที่บริเวณโชว์รูมชั้นบนได้รับการจัดสรรเป็นห้องนอน โต๊ะบูชาบรรพบุรุษ และระเบียงรับลมที่สามารถมองเห็นตัวเมืองกันตังได้อย่างชัดเจน
กิจกรรมที่น่าสนใจ ในการมาท่องเที่ยวและเรียนรู้ประวัติศาสตร์ที่ พิพิธภัณฑ์พระยารัษฎาฯ ตรัง (จวนเก่าเจ้าเมืองตรัง)
1. เดินชมเรือนไม้โบราณและคารวะหุ่นขี้ผึ้งท่านเจ้าเมือง
• ชมหุ่นขี้ผึ้งจำลองขนาดย่อ: ไฮไลต์แรกเมื่อก้าวเข้าสู่ตัวบ้านชั้นล่าง คือการเข้าไปชมและทำความเคารพหุ่นขี้ผึ้งจำลองของพระยารัษฎานุประดิษฐ์ฯ (คอซิมบี้ ณ ระนอง) ในท่านั่งทำงานอันสง่างาม เสมือนท่านยังมีชีวิตอยู่จริง
• สำรวจเครื่องเรือนย้อนยุค: เดินดูเครื่องเรือนไม้ฉลุโบราณ เอกสารราชการเก่า ภาพถ่ายขาวดำอายุกว่าร้อยปี และเครื่องใช้ส่วนตัวของท่านเจ้าเมือง เช่น โต๊ะทำงาน เครื่องพิมพ์ดีดโบราณ และตลับเมตร เพื่อทำความเข้าใจวิถีชีวิตของชนชั้นนำในยุคเมืองท่ารุ่งเรือง
2. ฟังเรื่องเล่าจากมัคคุเทศก์น้อยและทายาทสายตรง
• ฟังเกร็ดประวัติศาสตร์ท้องถิ่น: ในช่วงวันหยุดหรือฤดูกาลท่องเที่ยว จะมีน้อง ๆ มัคคุเทศก์น้อยจากโรงเรียนในท้องถิ่นมาคอยเดินนำทัวร์และเล่าประวัติศาสตร์สนุก ๆ ให้ฟัง หรือในบางวันอาจมีโอกาสได้พบกับผู้ดูแลซึ่งเป็นทายาทสายตรงของตระกูล ณ ระนอง มาบอกเล่าเรื่องราวลึกซึ้งที่ไม่มีในตำราเรียน
3. ถ่ายภาพพอร์ตเทรตและทัศนียภาพสไตล์ย้อนยุค
• เก็บภาพคู่กับหน้าต่างและระเบียงโบราณ: ตัวบ้านไม้สองชั้นทรงปั้นหยามีมุมคลาสสิกมากมาย โดยเฉพาะบริเวณหน้าต่างบานกบไม้และระเบียงชั้นบนที่เปิดรับลมและแสงธรรมชาติ เหมาะมากสำหรับการแต่งกายชุดไทยหรือชุดสไตล์วินเทจมาถ่ายรูป
• ชมวิวเมืองกันตังจากมุมสูง: เนื่องจากจวนตั้งอยู่บนเนินเขา (ควนค่ายพิทักษ์) จากระเบียงชั้นบนจึงสามารถมองเห็นทัศนียภาพอันร่มรื่นของต้นไม้ใหญ่รอบบริเวณและตัวเมืองกันตังได้อย่างชัดเจน
4. เดินเล่นในสวนหย่อมและชมต้นไม้โบราณรอบจวน
• พักผ่อนในบรรยากาศร่มรื่น: รอบตัวอาคารได้รับการจัดเป็นสวนหย่อมที่เงียบสงบ มีต้นไม้ใหญ่เก่าแก่อายุหลายสิบปีคอยให้ร่มเงา นักท่องเที่ยวสามารถเดินเล่นสูดอากาศบริสุทธิ์ ถ่ายภาพปืนใหญ่โบราณที่ตั้งอยู่ด้านหน้า หรือนั่งพักผ่อนหย่อนใจหลังจากเดินชมภายในตัวอาคารเสร็จแล้ว
